Vrije geesten

artikel dagblad 4 dec 2015

 

Wetenschap is van iedereen. Hoewel universiteiten een rol  spelen in de ontwikkeling van de  wetenschap zijn het met name de onafhankelijke geesten die grote stappen zetten in onze gedeelde kennis.

Zo is er het verhaal van een Duits jongetje uit Ulm dat het niet zo geweldig deed op school. Het was zo’n jongetje dat vaak uit het raam zat te turen. In zijn fantasie bedacht hij hoe het zou zijn als hij op een motorfiets naast een lichtstraal zou rijden. Hij was bijzonder nieuwsgierig, speelde gepassioneerd viool en dacht in beelden, iets waar zijn leraren niets mee konden want op universiteiten en hogescholen was tekst leidend. Ook werden de lesgevers gek van zijn gedrag. Hij  was wars van autoriteit en daagde hen uit hun kennis te bewijzen. Dit resulteerde er in dat hij tijdens zijn opleiding weinig lessen bezocht en aan de hand van aantekeningen van zijn vrienden de tentamens wist te halen.

Het jongetje werd een man, rondde zijn school af en kon door zijn gedrag tijdens zijn opleiding geen werk krijgen. Zijn nieuwsgierigheid bleef en zijn gedachten bleven beelden.

Deze onafhankelijke geest vond uiteindelijk werk op een onbeduidende plaats als derderangs klerk in een patentenkantoor. Ondertussen bleef hij spelen met gedachten en beelden en wist hij door zich niet aan te passen en anders te denken een stap in de kennis te maken waar de wereld nu, 100 jaar later nog steeds van natrilt. Hij gaf de kennis van toen een enorme schop onder zijn kont.

Juist door de non-conformistische houding, zijn weigering zich aan te passen aan de mores durfde hij te denken buiten de lijnen. Durfde hij aannames te maken die de grootste geesten van zijn tijd niet durfden.

Dit jongetje met een rijke fantasie, de loser in de ogen van zijn leraren, het zorgenkind van zijn vader, dat jongetje werd een van de bekendste geesten van de twintigste eeuw. Non-conformistisch tot aan zijn haar. Zijn naam; Albert Einstein.

Grote doorbraken in de wetenschap zijn veelal gedaan door de mensen die wars van autoriteit, mores en kaders afgingen op hun doel, omdat het goed voelt, omdat de oplossing mooi of eenvoudig is,  maar vooral omdat ze anders durven denken dan anderen en daarmee verder kwamen. James Prescott Joule, die een bierbrouwerij van zijn vader erfde en anders keek naar energie. Michael Faraday, zoon van een hoefsmid, die als hulpje in een drukkerij alle kennis uit de boeken opzoog en de relatie vond tussen elektriciteit en magnetisme. Naar Ludwig Bolzmann, die door buiten de kaders te denken zichzelf buitenspel zette maar de thermodynamica enorm op weg hielp en de basis legde voor de quantummechanica. Edwin Hubble, opgeleid als advocaat en de weg plaveide die leidde tot het inzicht van de Big Bang. Allen onafhankelijke denkers die doorbraken forceerden.

Inmiddels geef ik bijna 25 jaar les in een prachtig vak, natuurkunde. Eerst aan leerlingen atheneum en havo en sinds een aantal jaar aan vmbo-ers, de jongens en meisjes die zich aan de onderkant van ons onderwijssysteem aan moeten passen aan een systeem dat gebaseerd is op schrift, protocollen, nauwe stramienen en kaders waarin zij zich niet herkennen. Zij denken anders, in beelden, stellen vragen die mij met de mond vol tanden zetten. Ik zie ze voorbij komen, de leerlingen die uit het raam staren, die zich niet aanpassen en die jammer genoeg niet de erkenning en de ruimte krijgen die zij verdienen. Ik zie ook de potentie en ik voel onmacht omdat ik binnen het onderwijssysteem deze jongeren moet klaarstomen als radertje in een apparaat dat wij maatschappij noemen. Ik zou ze uit willen dagen anders te denken. Hun denken ruimte te geven en hen te laten ontdekken waartoe ze in staat zijn. In plaats er van moet ik ze voorbereiden op een examen, op schrift, in een taal waarin zij zich niet herkennen.

Nu staat er vanochtend een klein berichtje in de krant “Leraar kan als doctor scholieren enthousiast maken voor techniek”. Mensen enthousiast maken voor techniek, daar ben ik helemaal voor. Die mensen hebben we hard nodig in een wereld waar de temperatuur langzaam stijgt, waar het aantal inwoners elke dag groter wordt en een ieder die gevoed moet worden. We hebben oplossingen nodig en creatieve en onafhankelijke geesten.

Door het opleiden van leraren tot doctor maken we van hen conformisten, degenen die zich aanpassen aan het systeem, degenen die denken binnen het systeem vinden oplossingen binnen het systeem en hoewel de kennis en het inzicht voortschrijdt gebeurt dat in kleine stapjes. Deze doctoren zullen deze denkwijze doorgeven aan hun leerlingen die net als zij oplossingen vinden in dezelfde kaders waarin zij zijn opgeleid of zoals Einstein zei: “Je kunt de problemen niet oplossen met dezelfde soort gedachten als die waarmee je ze in het leven hebt geroepen” 

We hebben vrije denkers nodig, denkers die we niet afstraffen als hun manier van denken niet past in onze kijk op de wereld. Kunnen we daar geen 3,5 miljoen Euro voor vrijmaken?